Xử lý nước thải các khu công nghiệp ở Việt: Nam Thực trạng và giải pháp

Ngày đăng: 09:12:21 21-04-2017

1. Phát triển các khu công nghiệp (KCN) và sự gia tăng ô nhiễm môi trường

Với mục tiêu đẩy mạnh phát triển công nghiệp trong nước và thu hút đầu tư nước ngoài nhằm phát triển đất nước theo định hướng công nghiệp hóa - hiện đại hóa, từ năm 1991, Chính phủ Việt Nam chủ trương xây dựng và phát triển các khu công nghiệp (KCN), các khu chế xuất (KCX). Tính đến tháng 12/2011, cả nước có 283 KCN được thành lập với tổng diện tích hơn 72.000 ha, trong đó 180 KCN đã đi vào hoạt động với tổng diện tích 58.300 ha, có 6.800 dự án sản xuất, kinh doanh đang hoạt động, đạt tỷ lệ lấp đầy trung bình khoảng 65%. Giá trị sản xuất công nghiệp bình quân trên 1 ha đất (đã cho thuê) đạt khoảng 1,6 triệu USD/ha/năm. Các KCN hiện đang tạo việc làm cho hơn 1,6 triệu lao động trực tiếp và gần 1,8 triệu lao động gián tiếp (Bộ KH&ĐT, 2012).

Tuy nhiên, bên cạnh những đóng góp tích cực, quá trình phát triển công nghiệp nói chung và hệ thống các KCN nói riêng ở Việt Nam đang tạo ra nhiều thách thức lớn về ô nhiễm môi trường do chất thải rắn (CTR), nước thải và khí thải công nghiệp.

2. Các nguyên nhân chính dẫn đến trình trạng ô nhiễm môi trường nước từ các KCN

Việc quy hoạch phát triển các KCN

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra sự bất cập về địa điểm bố trí, quy mô và loại hình sản xuất của nhiều KCN, Cụm công nghiệp (CCN), ảnh hưởng đến đời sống kinh tế - xã hội của dân cư địa phương, an ninh lương thực và chất lượng môi trường, sinh thái trong vùng. Sự phát triển manh mún, không có điều phối chung, thậm chí có phần cạnh tranh giữa các địa phương làm cho các KCN, CCN phát triển thiếu sự đồng bộ, rời rạc, tỷ lệ lấp đầy và hiệu quả khai thác kém, thiếu các nguồn lực cần thiết để đáp ứng nhu cầu phát triển, cũng như thiếu sự kết nối liên tỉnh, liên vùng và xuyên quốc gia.

Năng lực và nhận thức của các doanh nghiệp đầu tư, khai thác KCN

Nguyên nhân các KCN - CCN thiếu nhà máy xử lý nước thải (XLNT) chủ yếu là do nhà đầu tư chưa thực sự quan tâm và do cơ chế, chính sách, chế tài xử phạt còn chưa đủ mạnh. Nguồn vốn đầu tư cho các hoạt động BVMT của các doanh nghiệp hạn chế, do doanh nghiệp cố gắng giảm giá thành sản phẩm và ưu tiên tăng lợi nhuận tài chính. Các doanh nghiệp chưa nhận thức đầy đủ trách nhiệm về BVMT. Các doanh nghiệp kinh doanh hạ tầng KCN khó tiếp cận các nguồn vốn thích hợp để đầu tư xây mới và mở rộng các khu XLNT tập trung. Trên thực tế, nếu chỉ trông vào nguồn thu phí thu gom, XLNT từ các nhà đầu tư, thì chủ đầu tư hạ tầng các KCN khó có thể bù đắp được các chi phí cho việc xây dựng và vận hành hệ thống cống thu gom, trạm bơm, trạm XLNT của KCN. Rủi ro càng cao khi trạm XLNT phải được xây dựng trước khâu các nhà đầu tư xem xét vào KCN, CCN.

Những hạn chế về mặt cơ chế, chính sách và năng lực đội ngũ cán bộ chuyên môn

Năng lực và các nguồn lực cần thiết của hệ thống các cơ quan quản lý cũng như lực lượng giám sát thi hành luật pháp về BVMT chưa đủ mạnh để đáp ứng nhu cầu công tác thực tế; Phương tiện và thiết bị phục vụ quan trắc ô nhiễm nước thải công nghiệp vừa thiếu vừa lạc hậu. Ngoài ra, hệ thống văn bản pháp lý về quản lý ô nhiễm nước thải công nghiệp còn chồng chéo và có những khoảng trống.

Nhận thức của cán bộ lãnh đạo, chính quyền các cấp và cộng đồng

Các cấp chính quyền chưa nhận thức đầy đủ và quan tâm đúng mức, dẫn đến buông lỏng quản lý, thiếu trách nhiệm trong việc kiểm tra, giám sát và cưỡng chế thực thi pháp luật. Công tác tuyên truyền, giáo dục về BVMT trong xã hội còn hạn chế, chưa phát huy được ý thức tự giác, trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân, cộng đồng trong việc tham gia, hỗ trợ hệ thống quản lý nhà nước giám sát thi hành pháp luật về BVMT.

3. Một số vấn đề kỹ thuật hay mắc phải tại các trạm XLNT tập trung của KCN

Thiết kế, thi công trạm XLNT: Phần lớn các trạm XLNT đều được thiết kế dựa trên kinh nghiệm của nhà thầu, mà không có đầy đủ thông tin về số lượng, thành phần, tính chất nước thải đầu vào. Khi chưa có nước thải thực tế, các nhà thầu đề xuất trạm XLNT với kích thước công trình tối thiểu để giảm giá thành và thắng thầu. Khi đưa vào hoạt động, các trạm XLNT không có điều kiện để điều chỉnh chế độ vận hành phù hợp với đặc tính nước thải thực tế, dẫn đến tình trạng trạm XLNT hoạt động kém hiệu quả. Một số nhà thầu đưa ra phương án với giả thiết rằng buộc giá trị một số chỉ tiêu chất lượng nước đầu vào trạm XLNT, để chối bỏ trách nhiệm khi xảy ra sự cố. Trong nhiều trường hợp, khi trạm XLNT hoạt động hết công suất và các vấn đề quá tải, sự cố... xảy ra thì thời hạn bảo hành đối với công trình đã kết thúc, và trách nhiệm thuộc về chủ đầu tư hay đơn vị khai thác vận hành XLNT chứ không phải nhà thầu.

Lựa chọn dây chuyền công nghệ (DCCN): Phần lớn các DCCN đều tương tự nhau. Các DCCN được thiết kế rập khuôn, thiếu những điều chỉnh đặc thù với loại hình sản xuất, chế độ thải nước và các điểm riêng biệt của mỗi KCN. Một số DCCN tiêu biểu áp dụng tại các trạm XLNT tập trung của các KCN hiện nay là:

Dây chuyền 1: Xử lý sơ bộ (tách rác, cát, dầu mỡ)

- Bể điều hòa

- Bể trộn, điều chỉnh pH, keo tụ tạo bông

- Bể lắng

- Bể xử lý sinh học với bùn hoạt tính

- Bể lắng thứ cấp

- Khử trùng bằng Clo.

Dây chuyền 2: Xử lý sơ bộ (tách rác, cát, dầu mỡ)

- Bể điều hòa (có hoặc không có sục khí)

- Bể trộn, điều chỉnh pH, keo tụ tạo bông

- Bể lắng

- Bể điều hòa trước bể SBR

- Bể xử lý sinh học với bùn hoạt tính hoạt động theo mẻ SBR

- Khử trùng bằng Clo.

Dây chuyền 3: Xử lý sơ bộ (tách rác, cát, dầu mỡ)

- Bể điều hòa

- Bể trộn, điều chỉnh pH, chất dinh dưỡng

- Bể sinh học kỵ khí UASB

- Bể Aeroten vói giá thể vi sinh cố định

- Bể lắng thứ cấp

- Bể trộn, điều chỉnh pH, keo tụ tạo bông

- Bể lắng hóa, lý

- Khử trùng bằng Clo.

Phần lớn các trạm XLNT tập trung ở các KCN đều có hồ sinh học trước khâu khử trùng để xử lý bổ sung trước khi nước thải được xả ra nguồn hoặc tái sử dụng.

Các nhà thầu thường thiết kế bể điều hòa với dung tích tối thiểu, thời gian lưu nước trong bể thường chỉ trong khoảng 4 - 8h tính theo lưu lượng giờ trung bình, với mục đích giảm chi phí cho chủ đầu tư và thêm cơ hội thắng thầu cho nhà thầu. Thực tế đánh giá tình hình hoạt động của các trạm XLNT tập trung ở các KCN cho thấy, các bể điều hòa đều thiếu dung tích, không điều hòa được lưu lượng và nồng độ các chất ô nhiễm chảy về trạm XLNT. Khi không có đủ thông tin thực tế về loại hình sản xuất, chế độ thải nước và thành phần, tính chất nước thải, thời gian lưu nước cần thiết của bể điều hòa được khuyến cáo tối thiểu 12h tính theo lưu lượng giờ trung bình (Nguyễn Việt Anh và Lê Minh Sơn, 2012).

Nhiều trạm XLNT được thiết kế, đầu tư xây dựng với tinh thần "chi phí tối thiểu", thiếu nhiều hạng mục quan trọng như phòng thí nghiệm, các thiết bị đo lường, giám sát, điều khiển, máy bơm, máy ép bùn và máy phát điện dự phòng...

Vận hành và bảo dưỡng trạm XLNT tập trung của KCN: Do năng lực quan trắc dòng nước thải đầu vào trạm XLNT tập trung hạn chế, có nhiều nguy cơ dẫn đến sự cố của toàn trạm XLNT. Rủi ro càng cao khi có nhà máy xả ra hệ thống thoát nước những chất thải độc hại, đặc biệt khi họ xả vào các thời điểm như cuối ca, ban đêm...

Ở nhiều trạm XLNT tập trung, công đoạn keo tụ bằng hóa chất được chủ trương sử dụng khi các chất ô nhiễm trong dòng nước thải đầu vào vượt quá cột C, TCVN 5945 - 2005 cũ hoặc tương đương. Nhiều nơi không làm thí định loại và liều lượng hóa chất tối ưu. Việc định lượng hóa chất keo tụ không đúng dẫn đến hiệu suất keo tụ - lắng thấp, hàm lượng chất ô nhiễm, chất độc hại đưa sang bể xử lý sinh học lớn, có thể gây sốc, làm chết vi sinh vật có trong bùn hoạt tính. Rủi ro càng cao khi các nhà máy bất ngờ xả các chất độc hại hay một lượng lớn chất bẩn vào hệ thông thoát nước mà không xử lý sơ bộ, như đã nói ở trên.

Ở nhiều nơi, chủ đầu tư và đơn vị quản lý vận hành các trạm XLNT tìm cách giảm tối đa chi phí vận hành như: Giảm chi phí năng lượng, hóa chất vận hành, giảm số mẫu phân tích, tránh vận hành bom và máy thổi khí vào các giờ cao điểm, không bổ sung hóa chất (N, p, polymers , Clo...) theo quy trình yêu cầu. Một số trạm XLNT không hoạt động liên tục 24/24 để tiết kiệm chi phí. Vận hành, bảo dưỡng, bảo trì thiết bị nhiều nơi không tuân thủ đúng quy trình. Những thực tế này dẫn đến những hỏng hóc thiết bị, sự cố trên hệ thống, làm cho hiệu suất XLNT không đạt yêu cầu...

Nhiều trạm xử lý có công suất vừa và lớn, nhưng chỉ có 1 máy làm khô bùn. Không có sân phơi bùn dự phòng. Trên thực tế, các hệ thống làm khô bùn là một trong những khâu hay gặp sự cố, trục trặc nhất ở các trạm XLNT. Nhiều hệ thống làm khô bùn không hoạt động. Vấn đề vận chuyển, thải bỏ bùn tại nhiều nơi cũng không được quan tâm đúng mức. Nhiều nơi chỉ ký hợp đồng với đơn vị có chức năng vận chuyển, xử lý chất thải và chất thải nguy hại là coi như hết trách nhiệm. Quản lý bùn chứa các chất độc hại như kim loại nặng, dầu mỡ, các chất hữu cơ khó phân hủy... lẫn với bùn sinh học vẫn còn phổ biến.

Việc duy trì công tác bảo dưỡng phòng ngừa, ghi chép nhật ký vận hành, kiểm toán chất thải... ở nhiều trạm XLNT còn chưa làm tốt. Nhu cầu về người làm đúng chuyên môn, nhu cầu tại chỗ về đào tạo, tập huấn, tăng cường năng lực cho cán bộ và công nhân vận hành còn rất lớn. Sự sẵn sàng và trách nhiệm của chủ đầu tư và đơn vị vận hành để phòng ngừa, ứng cứu và xử lý sự cố tại các trạm XLNT tập trung của các KCN, CCN còn rất hạn chế.

4. Một số giải pháp nhằm kiểm soát và cải thiện tình hình

Đối với các chủ đầu tư xây dựng và kinh doanh hạ tầng kỹ thuật của KCN

Chỉ tiếp nhận các dự án có công nghệ sản xuất hiện đại, công nghệ cao hoặc